گفتار 2
انواع صفات
صفات مستقل و وابسته به جنس
ویژگی‌های وراثتی جانداران توسط ساختارهای ژنتیکی آن‌ها مشخص می‌شود. این ساختارها ممکن است روی فام‌تن‌های جنسی یا غیرجنسی قرار گرفته باشند. فام‌تن‌ها به دو دسته جنسی و غیرجنسی تقسیم می‌شوند. فام‌تن‌های جنسی انسان شامل X و Y هستند و سایر فام‌تن‌ها غیرجنسی نامیده می‌شوند.
صفات مستقل از جنس: صفاتی که جایگاه ژنی آن‌ها روی فام‌تن‌های غیرجنسی باشد.
صفات وابسته به جنس: صفاتی که جایگاه ژنی آن‌ها روی فام‌تن‌های جنسی (X یا Y) باشد.
وراثت صفات مستقل از جنس
گروه خونی Rh
گروه خونی Rh یک صفت مستقل از جنس است، زیرا جایگاه ژنی آن روی فام‌تن‌های غیرجنسی قرار دارد. حالا اگر پدر و مادر ژن‌نمود Dd داشته باشند، فرزندان آن‌ها چه ژن‌نمودی خواهند داشت؟
انتقال ژن‌ها به نسل بعد
هر یک از والدین از هر جفت فام‌تن همتا تنها یکی را از طریق گامت‌ها به نسل بعد منتقل می‌کند.
در این مثال، والدین دو نوع گامت تولید می‌کنند:
D (دارای پروتئین D)
d (فاقد پروتئین D)
ژن‌نمود فرزندان به ترکیب گامت‌های لقاح‌یافته بستگی دارد و می‌توان آن را با روشی به نام مربع پانت به دست آورد. پانت نام داشنمندی است که این روش را پیشنهاد کرده است.
مربع پانت
مربع پانت یک روش ساده برای پیش‌بینی ژن‌نمود فرزندان است.
در این روش، گامت‌های والدین در سطر و ستون جدول قرار می‌گیرند و خانه‌های جدول با ترکیب این گامت‌ها پر می‌شوند.
جدول 2 - مربع پانت
نتیجه: ژن‌نمودهای فرزندان ممکن است DD، Dd (یا dD) و dd باشد.
نکته: ترتیب حروف در ژنوتیپ‌های ترکیبی اهمیت ندارد؛ به عنوان نمونه، Dd و dD یکی محسوب می‌شوند.
حالا در نظر بگیرید که:
پدری گروه خونی O و مادری گروه خونی AB دارد.
چه ژن‌نمود و رخ‌نمودهایی برای فرزندان آنان پیش‌بینی می‌کنید؟
O | گامت‌ها |
AO
گروه خونی A | A |
BO
گروه خونی B | B |
ژن‌نمود: BO ،AO
رخ‌نمود: گروه خونی A و گروه خونی B
صفت وابسته به X
ژن‌های برخی از صفات روی فام‌تن X قرار دارند؛ این صفات وابسته به X نامیده می‌شوند.
بیماری هموفیلی
هموفیلی، یک بیماری ناشی از دگره‌ای نهفته بر روی فام‌تن X است.
ژن‌نمودها و رخ‌نمودهای هموفیلی
دگره سالم: Xᴴ
دگره بیماری‌زا: Xʰ
فام‌تن Y جایگاهی برای این ژن ندارد.
جدول 3 - انواع ژن‌نمودها و رخ‌نمودها برای هموفیلی
ژن‌نمودها و رخ‌نمودهای هموفیلی در مرد و زن
رخ‌نمود | ژن‌نمود زن | وضعیت زن | ژن‌نمود مرد | وضعیت مرد |
سالم | XᴴXᴴ | سالم، غیرناقل | XᴴY | سالم |
ناقل | XᴴXʰ | سالم، ناقل | - | غیرناقل |
هموفیل | XʰXʰ | بیمار | XʰY | بیمار |
ویژگی‌های بیماری هموفیلی:
وابسته به X و نهفته است.
دگره Xʰ بیماری‌زا و دگره Xᴴ سالم است.
شایع‌ترین نوع هموفیلی ناشی از فقدان عامل انعقادی VIII (هشت) است.
مردان ناقل نیستند، زیرا فام‌تن Y فاقد این ژن است.
ناقل: زنان با ژن‌نمود XᴴXʰ سالم هستند اما می‌توانند ژن بیماری را به نسل بعد منتقل کنند.
پیش‌بینی ژن‌نمودها با مربع پانت
مثال ۱: هموفیلی
شرایط: مردی هموفیل (XʰY) با زنی سالم و غیرناقل (XᴴXᴴ) ازدواج می‌کند.
جدول 4 - ژن‌نمود و رخ‌نمود نسل بعد
نتیجه: هیچ‌یک از فرزندان هموفیل نخواهند بود، اما دختران ناقل بیماری خواهند شد.
مثال ۲: گروه خونی ABO
شرایط: مردی دارای گروه خونی A (ژن‌نمود AO) با زنی دارای گروه خونی B (ژن‌نمود BO) ازدواج می‌کند.
گامت‌ها | A | O |
B | AB | BO |
O | AO | OO |
نتیجه: احتمال چهار نوع گروه خونی برای فرزندان وجود دارد:
گروه خونی AB
گروه خونی A
گروه خونی B
گروه خونی O
مقایسه صفات وابسته به جنس با صفات مستقل از جنس
صفات مستقل از جنس
صفاتی که جایگاه ژنی آن‌ها روی فام‌تن‌های غیرجنسی قرار دارد.
مثال‌ها:
گروه خونی Rh
گروه خونی ABO
فنیل کتونوری
کم‌خونی ناشی از گویچه‌های قرمز داسی‌شکل
صفات وابسته به جنس
صفاتی که جایگاه ژنی آن‌ها روی فام‌تن X یا Y قرار دارد.
مثال: هموفیلی (وابسته به X، نهفته)
حالا در نظر بگیرید که:
مردی سالم قصد دارد با زنی هموفیل ازدواج کند. چه ژن‌نمود و رخ‌نمودهایی برای فرزندان آنان پیش‌بینی می‌کنید؟
گامت‌ها | | Y |
| دختر ناقل | پسر هموفیل |
صفات پیوسته و گسسته
صفات پیوسته
صفاتی هستند که مقدار آن‌ها می‌تواند میزانی از مقادیر مختلف باشد.
مثال‌ها:
قد انسان که می‌تواند بین مقادیر مختلفی متغیر باشد.
رنگ پوست، وزن، رنگ چشم در برخی موارد.
صفات گسسته
صفاتی هستند که تنها در چند حالت معین بروز می‌کنند، قابل دسته‌بندی مشخص‌اند و به چند حالت محدود دیده می‌شوند.
مثال‌ها:
گروه خونی Rh که فقط دو حالت مثبت و منفی دارد.
گروه خونی ABO که فقط چهار حالت A ،B ،AB و O دارد.
صفات تک جایگاهی و چند جایگاهی
صفات تک جایگاهی
صفات تک جایگاهی به آن دسته از ویژگی‌ها گفته می‌شود که تنها به یک نقطه خاص ژنتیکی در فام‌تن‌ها وابسته‌اند.
مثال‌ها:
برخی گروه‌های خونی مانند ABO و Rh
اختلالاتی چون فنیل کتونوری و کم‌خونی داسی‌شکل
صفاتی مانند رنگ گل در برخی گیاهان.