گفتار 3
ارتباط و زندگی گروهی
ارتباط بین جانوران
مقدمه
برخی از جانوران زندگی گروهی دارند و برای این نوع زندگی، توانایی برقراری ارتباط میان اعضای گروه ضروری است. ارتباط بین جانوران موجب هماهنگی بیشتر، افزایش کارایی در انجام فعالیت‌های گروهی و تغییر رفتار آنها می‌شود.
مثال‌هایی از جانورانی که زندگی گروهی دارند: مورچه و گرگ
در نتیجه ارتباط بین جانوران، رفتار آنها تغییر می‌کند.
روش‌های ارتباطی جانوران
جانوران از روش‌های مختلفی برای ارتباط با یکدیگر استفاده می‌کنند. این روش‌ها شامل:
تولید صدا
علامت‌های دیداری
بو (فرومون‌ها)
لمس کردن
این روش‌های ارتباطی، اطلاعات را میان اعضای گروه منتقل کرده و موجب تغییر رفتار آنها می‌شود.
انواع ارتباط بین جانوران
ارتباط شیمیایی: برخی جانوران مانند زنبورها با استفاده از فرومون‌ها پیام‌های شیمیایی ارسال می‌کنند.
ارتباط لمسی: جوجه کاکایی با لمس منقار والد، درخواست غذا می‌کند.
ارتباط صوتی: صدای جیرجیرک نر، اطلاعاتی مانند گونه و جنسیت را به جیرجیرک ماده منتقل می‌کند.
ارتباط حرکتی: زنبور یابنده، اطلاعات مربوط به منبع غذایی را به زنبورهای دیگر ارائه می‌دهد.
نمونه‌هایی از انواع ارتباط بین جانوران و کاربرد آنها
نوع ارتباط | مثال جانور | نحوه ارتباط | هدف یا اطلاعات منتقل شده |
شیمیایی | زنبورها | استفاده از فرومون‌ها | ارسال پیام‌های شیمیایی (مانند هشدار یا منبع غذا) |
لمسی | جوجه کاکایی | لمس منقار والد | درخواست غذا |
صوتی | جیرجیرک نر | تولید صدا | انتقال اطلاعات گونه و جنسیت به جیرجیرک ماده |
حرکتی | زنبور یابنده | حرکات خاص بدن | ارائه اطلاعات مربوط به منبع غذایی |
ارتباط در زنبورهای عسل
زنبورهای کارگر وظیفه جمع‌آوری شهد و گرده گل‌ها را بر عهده دارند. هنگامی که یک زنبور کارگر منبع غذایی جدیدی را کشف می‌کند و به کندو بازمی‌گردد، خیلی زود تعداد زیادی زنبور دیگر در محل منبع غذایی حاضر می‌شوند. اما چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟
سازوکار ارتباط زنبورها در یافتن غذا
زنبور یابنده پس از بازگشت به کندو، اطلاعات خود درباره منبع غذایی را به سایر زنبورها ارائه می‌کند.
این زنبور از طریق انجام حرکات ویژه‌ای، فاصله تقریبی کندو تا منبع غذا و جهتی که باید پرواز کنند را به دیگر زنبورها نشان می‌دهد.
هرچه مدت زمان حرکات زنبور یابنده طولانی‌تر باشد، منبع غذایی دورتر است.
علاوه‌بر انجام حرکات، زنبور یابنده صدای وز وز متفاوتی نیز تولید می‌کند که موجب جلب توجه سایر زنبورها می‌شود.
زنبورهای کارگر با مشاهده این حرکات، فاصله و مسیر تقریبی را درک کرده و قبل از خروج از کندو، اطلاعات کلی درباره موقعیت منبع غذایی را دریافت می‌کنند. سپس با استفاده از حس بویایی خود، محل دقیق غذا را پیدا می‌کنند.
مزایای این شیوه‌ی ارتباطی در زنبورها
افزایش کارایی در جست‌وجوی غذا: زنبورهای کارگر بدون اتلاف زمان و انرژی، مستقیماً به سمت منبع غذا پرواز می‌کنند.
صرفه‌جویی در انرژی: آگاهی از موقعیت منبع غذایی، باعث می‌شود زنبورها مسیر بهینه‌تری را طی کنند.
هماهنگی بیشتر در گروه: انتقال دقیق اطلاعات، موجب همکاری بهتر میان اعضای کندو می‌شود.
زندگی گروهی
برخی جانوران، مانند مورچه‌ها و گرگ‌ها، به‌صورت گروهی زندگی می‌کنند و با همکاری یکدیگر، نیازهای اساسی خود را برطرف می‌سازند. اما زندگی گروهی چه مزایایی برای این جانوران دارد؟ مورچه و گرگ، مثال‌هایی هستند از جانورانی که زندگی گروهی دارند.
مزایای زندگی گروهی
زندگی گروهی چندین مزیت مهم برای جانوران به همراه دارد که عبارت‌اند از:
کاهش احتمال شکار شدن:
در یک گروه، برخی از اعضا (نگهبان‌ها) محیط اطراف را زیر نظر می‌گیرند.
در صورت مشاهده خطر، سایر اعضای گروه را آگاه می‌کنند.
این اقدام، احتمال شکار شدن را کاهش می‌دهد.
همکاری بین اعضا باعث افزایش ایمنی کل گروه می‌شود.
دسترسی بهتر به منابع غذایی:
جانوران می‌توانند درباره محل منابع غذایی از سایر اعضای گروه اطلاعات کسب کنند.
این امر باعث افزایش شانس یافتن غذا می‌شود.
مثال: زنبورهای عسل از طریق ارتباط، مکان منابع غذایی را به یکدیگر اطلاع می‌دهند.
شکار گروهی و افزایش موفقیت در شکار:
همکاری در شکار باعث می‌شود که اعضای گروه بتوانند شکارهای بزرگ‌تری را به دام بیندازند.
این کار برای یک جانور به‌تنهایی دشوار است، اما در گروه، شانس موفقیت افزایش می‌یابد.
مثال: گرگ‌ها به‌صورت گروهی شکار می‌کنند تا بتوانند طعمه‌های بزرگ‌تر را به دست آورند.
اجتماع مورچه‌ها و همکاری درون‌گروهی
اجتماع مورچه‌ها از گروه‌هایی با اندازه، شکل و وظایف مختلف تشکیل شده است.
مورچه‌های برگ‌بُر نمونه‌ای از این اجتماع‌ها هستند. در این گونه، مورچه‌های کارگر اندازه‌های متفاوتی دارند و هر گروه نقش خاصی را ایفا می‌کند:
مورچه‌های بزرگ‌تر برگ‌ها را برش می‌دهند و به لانه حمل می‌کنند.
مورچه‌های کوچک‌تر از مورچه‌های بزرگ‌تر دفاع می‌کنند.
جالب است بدانید که مورچه‌های برگ‌بُر از برگ‌ها تغذیه نمی‌کنند، بلکه از آنها به‌عنوان کود برای پرورش نوعی قارچ استفاده می‌کنند.
این قارچ‌ها منبع تغذیه اصلی مورچه‌ها هستند.
مورچه‌ها با پرورش این قارچ‌ها، نیاز غذایی خود را تأمین می‌کنند.
شکل 15 - مورچۀ بزرگ‌تر کارگری است که برگ را به لانه حمل و مورچه‌های کوچک‌تر از آن دفاع می‌کنند.
رفتار دگرخواهی
در برخی گونه‌های جانوری، رفتارهایی دیده می‌شود که با وجود کاهش احتمال بقای فرد، به دوام جمع کمک می‌کنند؛ چنین رفتارهایی به دلیل انتخاب طبیعی پایدار مانده‌اند.
در میان جانورانی که زندگی گروهی دارند، برخی اعضای گروه نقش نگهبان را بر عهده می‌گیرند. این افراد با تولید صدا، دیگران را از حضور شکارچی آگاه می‌کنند تا سایر اعضای گروه به‌موقع فرار کنند.
با این حال، این رفتار خطر زیادی برای فرد نگهبان دارد، زیرا توجه شکارچی را به خود جلب کرده و احتمال بقای خود را کاهش می‌دهد. مثلا دم‌عصایی (meerkat) در هنگام احساس خطر، با صدای بلند دیگر اعضای گروه را آگاه می‌کند. این هشدار به سایرین فرصت فرار می‌دهد، اما احتمال کشته شدن فرد نگهبان را افزایش می‌دهد.
شکل 16 - این دم عصایی (meerkat) درحال نگهبانی است. او در هنگام احساس وجود شکارچی دیگران را با فریاد آگاه می‌کند.
رفتار دگرخواهی چیست؟
دگرخواهی رفتاری است که در آن یک جانور، بقا و موفقیت تولیدمثلی جانور دیگری را با هزینۀ کاسته شدن از احتمال بقا و تولید مثل خود، افزایش می‌دهد.
مثال‌هایی از رفتار دگرخواهی
رفتار نگهبان‌ها در گروه‌های جانوری (مثل دم‌عصایی) که خطر را هشدار می‌دهند.
رفتار زنبورهای عسل کارگر نازا که زاده‌های ملکه را پرورش می‌دهند.
رفتار خفاش‌های خون‌آشام که غذای خود را با سایرین به اشتراک می‌گذارند.
رفتار پرنده‌های یاریگر که در پرورش زاده‌های دیگر کمک می‌کنند.
مقایسه مثال‌های رفتار دگرخواهی
نوع جانور | مثال رفتار دگرخواهی | خطر برای فرد | منفعت برای گروه (دیگری) |
دم‌عصایی | هشدار در برابر شکارچی | بله (افزایش خطر برای نگهبان) | فرار دیگر اعضای گروه |
زنبور عسل کارگر | پرورش زاده‌های ملکه | بله (از دست دادن قدرت زادآوری) | بقای کلونی و ژن‌های ملکه |
خفاش خون‌آشام | اشتراک غذا | خیر (دریافت غذا در آینده) | جلوگیری از گرسنگی و مرگ دیگران |
پرنده یاریگر | کمک به پرورش جوجه‌ها | خیر (تجربه و تصاحب قلمرو) | بقای بیشتر جوجه‌ها |
اما جانوران چرا رفتار دگرخواهی انجام می‌دهند؟ رفتار دگرخواهی معمولاً نسبت به خویشاوندان انجام می‌شود:
افراد نگهبان و زنبورهای عسل، این رفتار را برای خویشاوندان خود انجام می‌دهند.
این جانوران با خویشاوندانشان ژن‌های مشترک دارند.
اگرچه این جانوران خود زادآوری نمی‌کنند، اما خویشاوندان آنها می‌توانند زادآوری کنند و ژن‌های مشترک را به نسل بعد منتقل کنند.
به همین علت، بر اساس انتخاب طبیعی، رفتار دگرخواهی برگزیده شده است.
انتخاب طبیعی این رفتار را حفظ کرده است، زیرا به انتقال موفق‌تر ژن‌ها منجر می‌شود.
رفتار دگرخواهی در خفاش‌های خون‌آشام
در نمونه‌ای دیگر از دگرخواهی جانوران با یکدیگر گروه همکاری تشکیل می‌دهند. خفاش‌های خون‌آشام به صورت گروهی درون غارها یا سوراخ درختان زندگی می‌کنند و غذای اصلی آنها خون پستانداران بزرگ (مثل دام‌ها) است. اما آنها غذایشان را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند:
1. خفاشی که غذا خورده است، کمی از خون خورده‌شده را به خفاش گرسنه بازمی‌گرداند تا او نیز تغذیه کند.
2. اگر خفاش گرسنه غذا دریافت نکند، ممکن است بمیرد.
3. خفاشی که غذا دریافت کرده است، در آینده این لطف را جبران می‌کند.
4. اگر جبران انجام نشود، این خفاش از اشتراک غذا کنار گذاشته می‌شود.
5. خفاش‌های خون‌آشام گروه‌های همکاری تشکیل می‌دهند. آنها در این گروه‌ها بر اساس اعتماد متقابل، غذای خود را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند.
خفاش‌هایی که رفتار دگرخواهی انجام می‌دهند، لزوماً خویشاوند نیستند. در واقع، رفتار دگرخواهی که در اثر انتخاب طبیعی برگزیده شده، به بقای آنها منجر می‌شود.
این رفتار نشان می‌دهد که دگرخواهی در خفاش‌های خون‌آشام همیشه محدود به خویشاوندان نیست و می‌تواند مبتنی بر همکاری متقابل باشد. انتخاب طبیعی باعث حفظ این رفتار شده است، زیرا به بقای خفاش‌ها در گروه کمک می‌کند.
شکل 17 - خفاش خون‌آشام از خون پستانداران تغذیه می‌کند.
دگرخواهی در پرندگان (پرنده‌های یاریگر)
گاهی دگرخواهی، رفتاری به نفع خود فرد است. مثلا برخی پرندگان دارای یاریگرانی هستند که در پرورش زاده‌های دیگر کمک می‌کنند و مشخص شده است وجود این یاریگرها احتمال بقای زاده‌ها را افزایش می‌دهد.
اما یاریگرها، خودشان اغلب پرنده‌های جوانی‌اند که با کمک به والدین صاحب لانه، تجربه کسب می‌کنند و هنگام زادآوری می‌توانند از این تجربه‌ها برای پرورش زاده‌های خود استفاده کنند یا با مرگ احتمالی جفت‌های زادآور، قلمرو آنها را تصاحب و خود زادآوری کنند.
دلایل دگرخواهی در پرندگان
افزایش احتمال بقای جوجه‌ها با کمک یاریگران
یاریگران با این مشارکت تجربه‌ای به‌دست می‌آورند که در آینده هنگام نگهداری از جوجه‌های خود، برایشان سودمند خواهد بود.
در صورت مرگ جفت‌های زادآور، یاریگران ممکن است قلمرو آنها را تصاحب کرده و خود زادآوری کنند.
یاریگران معمولاً پرندگان جوانی هستند که با کمک به والدین تجربه‌ای برای آینده خود کسب می‌کنند.
این رفتار دگرخواهی می‌تواند برای خود پرنده یاریگر نیز مزایای مستقیمی داشته باشد.
در بسیاری از موارد، رفتار یاریگری همزمان به نفع گروه و خود فرد یاریگر است. در برخی موارد، یاریگران پس از مدتی، خود به والدین اصلی تبدیل شده و از قلمرو به نفع خود استفاده می‌کنند. این رفتار نشان می‌دهد که همکاری در گروه می‌تواند منجر به افزایش بقای افراد و انتقال موفق‌تر ژن‌ها شود.
تحلیل نمودار مزیت زندگی گروهی برای پرندگان
ساختار نمودار
محور افقی: «تعداد کبوترها در گروه» را نشان می‌دهد (از گروه‌های کوچک تا بزرگ: 1 - 10، 20 - 30، 40 - 50 و …).
محور عمودی: «درصد موفقیت حملهٔ شکارچیان» را نمایش می‌دهد.
روند کلی داده‌ها
با افزایش تعداد کبوترها در گروه:
درصد موفقیت شکارچیان کاهش می‌یابد.
نمودار روندی نزولی دارد؛ یعنی هر چه گروه بزرگ‌تر باشد، احتمال موفقیت شکارچی کمتر می‌شود.
تفسیر نمودار
در گروه‌های بزرگ‌تر:
احتمال اینکه یک کبوتر خاص هدف قرار گیرد کمتر می‌شود.
شکارچی سخت‌تر می‌تواند بر یک فرد تمرکز کند.
همچنین، وجود تعداد زیاد چشم باعث می‌شود احتمال شناسایی زودتر شکارچی افزایش یابد.
نتیجه‌گیری
نمودار نشان می‌دهد که: افزایش تعداد نفرات گروه، خطر شکار را کاهش می‌دهد و احتمال بقا را بالا می‌برد.