گفتار 2
دستگاه تولیدمثل در زن
وظایف دستگاه تولیدمثل زنان
دستگاه تولیدمثل زنانه از اندام‌هایی تشکیل شده است که به‌طور هماهنگ وظایف مهمی را انجام می‌دهند:
تولید هورمون‌های جنسی زنانه (استروژن و پروژسترون) توسط یاخته‌های انبانکی و جسم زرد در تخمدان
تولید گامت ماده (تخمک) توسط تخمدان
انتقال تخمک به سمت رحم توسط لوله‌های رحم (فالوپ)
فراهم‌سازی شرایط مناسب برای لقاح توسط لوله‌های رحم
حفاظت و تغذیه جنین در صورت لقاح موفق توسط رحم
شکل 6 - دستگاه تولیدمثل در زن
تخمدان‌ها
تخمدان‌ها، غدد جنسی زنانه هستند که در محوطه شکم قرار دارند و از طریق طنابی پیوندی و ماهیچه‌ای به دیواره خارجی رحم متصل‌اند.
برخلاف بیضه‌ها که در خارج از حفره شکمی قرار دارند، تخمدان‌ها در داخل بدن و در دمای طبیعی آن قرار گرفته‌اند.
یاخته‌های زاینده در جنین دختر
در دوران جنینی، یاخته‌هایی به نام مامه‌زا (اووگونی) در تخمدان شکل می‌گیرند که با رشتمان (میتوز) تکثیر می‌شوند.
برخی از این یاخته‌ها وارد کاستمان (میوز) می‌شوند و آن را فقط تا پروفاز ۱ ادامه می‌دهند.
یاخته‌های متوقف‌شده در این مرحله را مام‌یاخته اولیه (اووسیت اولیه) می‌نامند.
این یاخته‌ها در دوران جنینی تشکیل شده و از نوع دولاد به شمار می‌روند؛ به‌عبارت دیگر، پیش از تولد در بدن وجود دارند، اما تقسیم کاستمان آن‌ها تا مرحله‌ای مشخص متوقف می‌ماند. در هر تخمدان، حدود یک میلیون از این یاخته‌ها وجود دارد.
ساختار انبانک اولیه
هر مام‌یاخته اولیه توسط چند یاخته تغذیه‌کننده احاطه شده و این مجموعه را انبانک اولیه (فولیکول اولیه) می‌نامند.
تعداد انبانک‌ها پس از تولد افزایش نمی‌یابد و بسیاری از آن‌ها به دلایل ناشناخته از بین می‌روند.
شکل 7 - ترسیمی از انبانک اولیه
رحم
رحم اندامی کیسه‌مانند و گلابی‌شکل است که محل رشد و نمو جنین می‌باشد.
ساختار دیواره رحم
دیواره رحم از سه لایه تشکیل شده است:
لایه داخلی (مخاطی) – دچار تغییرات دوره‌ای در دوران جنسی و در دوران بارداری می‌شود.
لایه میانی (ماهیچه‌ای)
لایه خارجی (پیوندی)
در طول دوره جنسی، لایه داخلی در آغاز (هم‌زمان با قاعدگی) نازک می‌شود و سپس دوباره ضخیم می‌گردد. در دوران بارداری، ضخامت این لایه افزایش می‌یابد.
اتصالات رحم
بخش پهن و بالایی رحم به دو لوله رحم (لوله فالوپ) متصل است.
انتهای آزاد این لوله‌ها شیپورمانند بوده و دارای زائده‌های انگشت‌مانند هستند.
پوشش داخلی لوله‌ها مخاطی و مژک‌دار است؛ یاخته‌های مژک‌دار, با حرکات خود تخمک را به سمت رحم هدایت می‌کنند.
یاخته‌های مژک‌دار نه‌تنها در لوله‌های رحمی بلکه در مجاری تنفسی و گیرنده‌های شنوایی و تعادلی نیز حضور دارند.
بخش پایینی رحم: پایین‌ترین بخش رحم باریک شده و به آن گردن رحم (دهانه رحم) می‌گویند که به واژن متصل می‌شود.
دوره جنسی در زنان
دوره جنسی از آغاز یک عادت ماهانه (قاعدگی) تا آغاز قاعدگی بعدی ادامه دارد.
قاعدگی
در این دوره، لایه داخلی رحم تخریب شده و مخلوطی از خون و بافت‌های تخریب‌شده از راه واژن دفع می‌شود.
قاعدگی از زمان بلوغ جنسی آغاز می‌شود و در ابتدا ممکن است نامنظم باشد، اما با گذشت زمان منظم می‌شود.
نظم دوره ماهانه، یکی از مهم‌ترین شاخص کارکرد صحیح دستگاه تولیدمثل زنانه است.
یائسگی و پایان دوره باروری
معمولاً در سنین ۴۵ تا ۵۰ سالگی، عملکرد تخمدان‌ها متوقف شده و قاعدگی پایان می‌یابد که به آن یائسگی می‌گویند. در نتیجه، دوره باروری زنان به حدود ۳۰ تا ۳۵ سال محدود می‌شود. به هر حال بهترین زمان برای باروری، سال‌های ابتدای جوانی است.
عوامل کاهش‌دهنده مدت باروری
تغذیه نامناسب
مصرف الکل و مواد اعتیادآور
کار زیاد و سخت
انواع تنش‌ها: واکنش بدن به فشارهای روانی گاه موقتی و زودگذر است و گاه پایدار و بلندمدت؛ در نوع دوم، ترشح طولانی‌مدت هورمون کورتیزول از قشر فوق‌کلیه می‌تواند آثار زیان‌باری چون تضعیف ایمنی بر جای بگذارد.
علائم یائسگی
اختلال در خواب شبانه
افزایش وزن
گرگرفتگی‌های متناوب
افت تراکم استخوان‌ها
نوسانات خلقی
راهکار کاهش علائم: استفاده از داروهای هورمونی ترکیبی حاوی استروژن و پروژسترون می‌تواند به کاهش علائم یائسگی کمک کند.
تخمک‌زایی و تشکیل تخم
فرایند تخمک‌زایی از دوران جنینی آغاز می‌شود؛ در این زمان، یاخته‌های زاینده ماده به‌نام مام‌یاخته اولیه وارد نخستین تقسیم کاستمانی می‌شوند، اما این تقسیم تنها تا مرحله پروفاز ۱ ادامه می‌یابد و در همین‌جا متوقف می‌شود.
به طور کلی، تخمک‌زایی طی مراحل زیر انجام می‌شود:
1. تکمیل تقسیم کاستمان ۱ در هر چرخه جنسی
در هر دوره جنسی، یکی از مام‌یاخته‌های اولیه کاستمان ۱ را کامل می‌کند.
در این تقسیم، سیتوپلاسم به‌صورت نامساوی بین دو یاخته تقسیم می‌شود:
یاخته‌ای بزرگ‌تر به‌نام مام‌یاخته ثانویه
و یاخته‌ای کوچک‌تر به‌نام جسم قطبی اول
این تقسیم به‌صورت قطعی در هر چرخه جنسی رخ می‌دهد.
2. خروج مام‌یاخته ثانویه از تخمدان (تخمک‌گذاری)
مام‌یاخته ثانویه (تخمک) طی فرایندی به‌نام تخمک‌گذاری از تخمدان آزاد می‌شود.
بنابراین، آنچه به‌عنوان تخمک شناخته می‌شود، در حقیقت همان مام‌یاخته ثانویه است.
3. حرکت تخمک به درون لوله رحم
تخمک آزادشده به‌وسیله حرکات بخش شیپوری لوله رحم به‌درون آن کشیده می‌شود.
4. ادامه تقسیم کاستمان ۲ پس از لقاح
اگر لقاح صورت بگیرد، مام‌یاخته ثانویه تقسیم دوم کاستمانی را نیز به پایان می‌رساند.
مانند کاستمان 1، این بار نیز سیتوپلاسم به‌طور نابرابر میان یاخته‌ها توزیع می‌شود:
یک یاخته بزرگ‌تر که تخم لقاح‌یافته را می‌سازد.
و یک یاخته کوچک‌تر به‌نام جسم قطبی دوم.
انجام این مرحله از تقسیم وابسته به رخ‌داد لقاح است؛ در صورتی که لقاح صورت نگیرد، تقسیم کاستمان ۲ انجام نخواهد شد.
در حالی‌که کاستمان ۱ همواره در هر چرخه جنسی کامل می‌شود، انجام کاستمان ۲ تنها در برخی چرخه‌ها و در صورت وقوع لقاح امکان‌پذیر است.
5. تقسیم جسم قطبی اول
یاخته‌ای که به‌عنوان جسم قطبی نخست شناخته می‌شود نیز وارد مرحله دوم تقسیم کاستمانی شده و در نتیجه، دو یاخته کوچک با مقدار اندکی از سیتوپلاسم تولید می‌شوند که مجموعاً به‌عنوان اجسام قطبی شناخته می‌شوند.
از آن‌جا که اجسام قطبی دارای حجم اندکی از سیتوپلاسم هستند، توانایی زیستی پایینی دارند و سرانجام حذف می‌شوند. تقسیم نامساوی سیتوپلاسم با هدف رسیدن مقدار بیشتری از سیتوپلاسم به تخمک است تا بتواند در مراحل اولیۀ رشد و نمو جنین نیازهای آن را برآورده کند.
شکل 8 - مراحل تخمک‌زایی و تشکیل تخم
ویژگی‌های ساختاری یاخته‌های حاصل از تخمک‌زایی
نوع یاخته | تعداد کروموزوم (فام‌تن) | وضعیت کروموزوم | زمان تشکیل |
مام‌یاخته اولیه | 46 | مضاعف | دوران جنینی |
مام‌یاخته ثانویه | 23 | مضاعف | هر چرخه جنسی |
جسم قطبی اول | 23 | مضاعف | هر چرخه جنسی |
جسم قطبی دوم | 23 | منفرد | پس از لقاح |
جسم قطبی اول 23 فام‌تن مضاعف‌شده دارد، در حالی‌که جسم قطبی دوم تنها ۲۳ فام‌تن تک‌فامینکی دارد.
جسم قطبی اول همیشه در هر چرخه جنسی تشکیل می‌شود؛ اما تولید جسم قطبی دوم مشروط به وقوع لقاح است.
مقایسه تخمک‌زایی و زامه‌زایی
تخمک‌زایی در دوران جنینی آغاز می‌شود، در حالی‌که زامه‌زایی با آغاز بلوغ شروع می‌گردد.
فرایند تخمک‌سازی با تقسیم نامتقارن سیتوپلاسم همراه است؛ اما در زامه‌زایی این تقسیم متقارن بوده و به تولید چهار یاخته جنسی منتهی می‌شود، در حالی‌که تخمک‌زایی تنها یک گامت فعال تولید می‌کند.
در تقسیم‌های کاستمانی مربوط به تخمک‌زایی، سیتوپلاسم عمدتاً به یک یاخته منتقل می‌شود. این تخصیص نابرابر سیتوپلاسمی، نقشی اساسی در موفقیت مراحل اولیه رشد جنین دارد؛ زیرا یاخته‌ای که حاصل لقاح خواهد بود، باید مواد و اندامک‌های لازم برای تغذیه و رشد جنین در مراحل آغازین را در اختیار داشته باشد.
چرخه تخمدانی
در هر چرخه جنسی، دو فرایند هم‌زمان در دو بخش دستگاه تولیدمثل زنانه، یعنی تخمدان و رحم، رخ می‌دهند. این رویدادها به‌صورت منظم و پیوسته اتفاق می‌افتند و هرکدام تحت کنترل مجموعه‌ای از هورمون‌ها هستند.
1. آغاز رشد انبانک‌ها
از دوران جنینی، تعداد زیادی انبانک اولیه در تخمدان‌ها شکل می‌گیرند.
با آغاز هر دوره جنسی، افزایش ترشح هورمون FSH از هیپوفیز پیشین، آغازگر رشد تعدادی از این انبانک‌ها می‌شود.
رشد انبانک‌ها یکنواخت نیست؛ برخی از آن‌ها در پاسخ به FSH قدرت رشد بیشتری از خود نشان می‌دهند.
از میان انبانک‌ها، یکی که رشد بیشتری دارد، به رشد خود ادامه می‌دهد.
2. رشد انبانک غالب
یاختهٔ زاینده (مام‌یاخته) به‌تدریج بزرگ‌تر می‌شود.
تعداد یاخته‌های پوششی اطراف آن افزایش می‌یابد.
گروهی از یاخته‌های اطراف مام‌یاخته، با ایفای نقش ترشحی، به‌عنوان منبع تولید استروژن عمل می‌کنند.
استروژن ترشح‌شده نه‌تنها بر بدن، بلکه بر خود همین یاخته‌ها نیز اثر می‌گذارد و باعث رشد بیشتر انبانک می‌شود.
3. اتفاقات میانی چرخه جنسی (حدود روز چهاردهم)
در میانه چرخه (حدود روز چهاردهم)، مقدار استروژن به حدی می‌رسد که از طریق بازخورد مثبت بر هیپوتالاموس و هیپوفیز اثر می‌گذارد و موجب افزایش ناگهانی ترشح LH از هیپوفیز پیشین می‌شود.
تخمک‌گذاری مستقیماً با این افزایش ناگهانی LH آغاز می‌شود.
تا این زمان، مام‌یاخته داخل انبانک، تقسیم کاستمانی اول را کامل کرده و به مام‌یاخته ثانویه تبدیل شده است.
بر اثر فعالیت ترشحی یاخته‌های انبانکی، حفره‌ای مملو از مایع مغذی پیرامون مام‌یاخته ایجاد می‌شود. این انبانک را انبانک بالغ می‌نامند.
انبانک بالغ به دیواره تخمدان چسبیده و آماده آزادسازی تخمک است.
4. تخمک‌گذاری
تحت تأثیر افزایش یکباره ترشح LH، مام‌یاخته ثانویه همراه با بخشی از یاخته‌های انبانکی از سطح تخمدان آزاد می‌شود.
این یاخته‌های همراه، بسته به موقعیت‌شان، دو سرنوشت متفاوت دارند:
آن‌هایی که به تخمک چسبیده‌اند، در ادامه مسیر به تغذیه و محافظت از تخمک کمک می‌کنند.
آن‌هایی که جدا می‌شوند، از بین می‌روند.
5. پس از تخمک‌گذاری: شکل‌گیری جسم زرد
انبانک تخلیه‌شده، به توده‌ای از یاخته‌ها تبدیل می‌شود که به آن جسم زرد می‌گویند.
این ساختار تحت تأثیر LH به فعالیت ترشحی ادامه می‌دهد و دو هورمون استروژن و پروژسترون را تولید می‌کند: در این مرحله، پروژسترون اثر بیشتری نسبت به استروژن دارد، به‌ویژه در تاثیر بر لایه داخلی رحم.
6. دو حالت پس از تخمک‌گذاری
اگر بارداری رخ دهد:
در صورت وقوع لقاح و شروع بارداری، جسم زرد تا هنگام شکل‌گیری جفت همچنان به ترشح هورمون ادامه می‌دهد.
هورمون‌های ترشحی آن (استروژن و پروژسترون) به حفظ دیواره رحم کمک می‌کنند و موجب باقی‌ماندن وضعیت پایدار در دیواره رحم می‌شوند.
اگر بارداری رخ ندهد:
جسم زرد در اواخر چرخه تحلیل می‌رود و به ساختاری غیرفعال به‌نام جسم سفید تبدیل می‌شود.
یاخته‌های جسم سفید توانایی ترشح هورمون‌های جنسی را ندارند.
با کاهش سطح هورمون‌های جنسی، لایه داخلی رحم ناپایدار شده و دچار تخریب و ریزش می‌شود که نشانه آغاز چرخه جدید است.
شکل 9 - چرخۀ تخمدانی