تصویر

گفتار 2

ساختار دستگاه عصبی

تقسیم‌بندی دستگاه عصبی

دستگاه عصبی از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
دستگاه عصبی مرکزی
دستگاه عصبی محیطی
این نام‌گذاری بر اساس موقعیت آن‌ها در بدن انجام شده است. بخش مرکزی در مرکز بدن جای دارد و مسئول نظارت بر فعالیت‌های بدن است؛ در حالی‌که بخش محیطی به‌عنوان پل ارتباطی بین اندام‌های بدن و بخش مرکزی عمل می‌کند.
تصویر

دستگاه عصبی مرکزی

اجزای اصلی

مغز
نخاع
این دو ساختار به‌عنوان مراکز اصلی کنترل و تنظیم اعمال بدن، اطلاعات دریافتی را تفسیر کرده و پاسخ‌های مناسب را صادر می‌کنند.

ساختار بافتی

بافت دستگاه عصبی مرکزی از دو نوع ماده تشکیل شده است:
ماده خاکستری: شامل جسم یاخته‌های عصبی و رشته‌های بدون میلین است.
در مغز، بخش عمدهٔ ماده خاکستری در ناحیهٔ قشری (سطح خارجی) جای دارد؛ بخش کمتری نیز در نواحی عمقی مغز دیده می‌شود.
در نخاع، ماده خاکستری در بخش مرکزی قرار دارد و توسط ماده سفید احاطه شده است.
ماده سفید: از رشته‌های عصبی میلین‌دار تشکیل شده است.
در مغز، ماده سفید در بخش درونی جای گرفته است.
در نخاع، این ماده در قسمت بیرونی و پیرامونی ماده خاکستری قرار دارد.
تصویر
مقایسه ماده خاکستری و سفید در مغز و نخاع
ماده
ترکیب اصلی
موقعیت در مغز
موقعیت در نخاع
ضخامت/موقعیت نسبی
ماده خاکستری
جسم یاخته‌های عصبی و رشته‌های بدون میلین
عمدتاً قشری (سطح خارجی)، کمتر عمقی
بخش مرکزی
چند میلی‌متر در قشر مغز، احاطه شده توسط ماده سفید در نخاع
ماده سفید
رشته‌های عصبی میلین‌دار
بخش داخلی
بخش بیرونی و پیرامونی
در مغز داخلی، در نخاع پیرامونی

حفاظت از مغز و نخاع

سه سازوکار اصلی از مغز و نخاع محافظت می‌کنند:

۱. استخوان:

مغز درون استخوان‌های جمجمه (از نوع پهن) قرار گرفته است.
نخاع توسط ستون مهره‌ها (از نوع نامنظم) محافظت می‌شود.

۲. پرده‌های مننژ:

این پرده‌ها از بافت پیوندی تشکیل شده و به‌صورت سه‌پرده‌ای مغز و نخاع را دربر می‌گیرند.
در فضای میان این پرده‌ها، مایع مغزی-نخاعی جریان دارد که با عملکرد ضربه‌گیر خود، از بافت عصبی در برابر آسیب‌های فیزیکی محافظت می‌کند.

3. سدهای حفاظتی خونی:

برای جلوگیری از ورود مواد نامناسب به مغز و نخاع، مویرگ‌هایی با ویژگی خاص وجود دارند:
ساختار مویرگ‌ها: این مویرگ‌ها از نوع پیوسته‌اند و یاخته‌های پوششی آن‌ها به‌طور فشرده به یکدیگر چسبیده‌اند. در نتیجه، منفذی بین آن‌ها وجود ندارد و عبور مواد از آن‌ها به‌شدت کنترل می‌شود. بنابراین، بسیاری از مواد نمی‌توانند به مغز وارد شوند.
سدهای ویژه:
در مغز: سد خونی-مغزی
در نخاع: سد خونی-نخاعی
موادی که از این سدها عبور می‌کنند:
گازها: اکسیژن
مواد مغذی: گلوکز و آمینواسیدها
برخی داروها، الکل، نیکوتین
تصویر
سازوکارهای حفاظت از مغز و نخاع
سازوکار حفاظتی
نوع ساختار
ویژگی‌ها/عملکرد
مثال برای مغز
مثال برای نخاع
استخوان
بافت استخوانی
محافظت فیزیکی
استخوان‌های جمجمه (پهن)
ستون مهره‌ها (نامنظم)
پرده‌های مننژ
بافت پیوندی (سه‌لایه)
محافظت مکانیکی، ضربه‌گیری (مایع مغزی–نخاعی)
پوشش مغز
پوشش نخاع
سدهای حفاظتی خونی
مویرگ‌های پیوسته
کنترل عبور مواد، جلوگیری از ورود مواد نامناسب
سد خونی–مغزی
سد خونی–نخاعی

مغز

اجزای اصلی

مغز انسان از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
مخ
مخچه
ساقه مغز
این سه ساختار با همکاری یکدیگر، طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های بدن را هماهنگ و تنظیم می‌کنند.
تصویر

نیمکره‌های مخ

ساختار کلی:
مخ، بزرگ‌ترین بخش مغز است و از دو نیمکرهٔ چپ و راست تشکیل شده است.
این دو نیمکره توسط رشته‌های عصبی میلین‌دار و سفیدرنگ به‌هم متصل‌اند. دو دسته از این رشته‌های عصبی که در تشریح قابل مشاهده‌اند، رابط سفیدرنگ پینه‌ای و رابط سه‌گوش هستند.
در این رابط‌ها پیام عصبی به‌صورت جهشی هدایت می‌شود.
کارکردهای نیمکره‌ها:
هر دو نیمکره به‌طور هم‌زمان اطلاعاتی را از سراسر بدن دریافت و پردازش می‌کنند.
با این حال، برخی وظایف بین آن‌ها تقسیم شده است:
نیمکره چپ: مسئول توانایی‌های منطقی، مانند ریاضی و استدلال.
نیمکره راست: در فعالیت‌های تجسمی و هنری نقش بیشتری دارد.

قشر مخ:

سطح بیرونی نیمکره‌ها را قشر مخ پوشانده است که از ماده خاکستری تشکیل شده و ضخامتی چند میلی‌متری دارد.
این ناحیه دارای شیارهای متعدد و چین‌خورده‌ای است که سطح قشر را افزایش داده‌اند:
شیارهای عمیق: بین دو نیمکره و سه شیار اصلی در هر نیمکره قرار دارند.
شیارهای سطحی: فراوانند و باعث افزایش سطح پردازشی قشر می‌شوند.

نواحی عملکردی قشر مخ:

ناحیه حسی: دریافت پیام‌های حسی
ناحیه حرکتی: ارسال پیام به ماهیچه‌ها و غده‌ها
ناحیه ارتباطی: هماهنگی بین نواحی حسی و حرکتی
این ساختارها زمینه‌ساز توانایی‌هایی مانند یادگیری، تفکر و پردازش‌های هوشمندانه‌اند. قشر مخ، محل پردازش نهایی اطلاعات ورودی است.
تصویر

ساقه مغز

ساقه مغز از سه بخش تشکیل شده است: ۱. مغز میانی ۲. پل مغزی ۳. بصل‌النخاع

1. مغز میانی:

در بالای پل مغزی قرار دارد.
یاخته‌های عصبی این بخش در فعالیت‌هایی مانند شنوایی، بینایی و حرکت نقش دارند.
برجستگی‌های چهارگانه بخشی از این ناحیه‌اند که در تشریح قابل مشاهده‌اند.

2. پل مغزی:

در تنظیم فعالیت‌هایی مانند تنفس (مرکز فرعی)، ترشح بزاق و اشک نقش دارد.

۳. بصل‌النخاع:

پایین‌ترین بخش مغز است و در بالای نخاع قرار دارد.
مراکز تنظیم فشار خون، ضربان قلب و تنفس (مرکز اصلی) در این بخش واقع شده‌اند.
همچنین، بصل‌النخاع کنترل‌کننده انعکاس‌هایی مانند سرفه، عطسه، بلع و استفراغ است.
بخش‌های ساقه مغز و وظایف اصلی آنها
بخش
محل قرارگیری
وظایف و نقش‌های اصلی
مغز میانی
بالای پل مغزی
شنوایی، بینایی، حرکت (شامل برجستگی‌های چهارگانه)
پل مغزی
بالای بصل‌النخاع و پایین مغز میانی
تنظیم تنفس (مرکز فرعی)، ترشح بزاق و اشک
بصل‌النخاع
پایین‌ترین بخش مغز، بالای نخاع
تنظیم فشار خون، ضربان قلب، تنفس (مرکز اصلی)، کنترل انعکاس‌هایی مانند سرفه، عطسه، بلع، استفراغ
تصویر

مخچه

مخچه در پشت ساقه مغز قرار گرفته و از دو نیمکره و بخشی میانی به نام کرمینه تشکیل شده است. کرمینه، رابط بین دو نیمکره نیست بلکه بخش میانی مخچه به شمار می‌رود.

نقش و کارکرد

مخچه، مرکز تنظیم تعادل و وضعیت بدن است.
اطلاعات را از منابع مختلفی دریافت و با یکپارچه‌سازی آن‌ها، فعالیت ماهیچه‌ها را در جهت حفظ تعادل و هماهنگی هدایت می‌کند.

مخچه به طور پیوسته از بخش‌های زیر اطلاعات دریافت می‌کند:

بخش‌هایی از مغز مانند مغز میانی
نخاع که پیام‌های حرکتی را منتقل می‌کند.
اندام‌های حسی مانند:
گوش‌ها ( بخش دهلیزی )
چشم‌ها (حرکت و هماهنگی)
پوست (در ورزش و تغییر وضعیت)

نکات تکمیلی

در حین فعالیت‌هایی مانند ورزش، مخچه از اندام‌هایی نظیر چشم، گوش و پوست پیام‌هایی دریافت کرده و با تنظیم پیام‌های حرکتی، انقباض ماهیچه‌ها را هماهنگ می‌سازد.
در صورت بسته بودن چشم‌ها یا آسیب به نواحی بینایی مغز، ممکن است با وجود سلامت چشم، فرد دچار اختلال در تعادل یا ناتوانی در دیدن شود.

ساختارهای دیگر مغز

1. تالاموس:

محل پردازش مقدماتی و تقویت اطلاعات حسی است.
بسیاری از پیام‌های حسی ابتدا به تالاموس وارد می‌شوند و سپس برای پردازش نهایی به قشر مخ فرستاده می‌شوند.

2. هیپوتالاموس:

در زیر تالاموس قرار دارد و در موارد زیر، نقش تنظیمی دارد:
دمای بدن
گرسنگی و تشنگی
خواب
تعداد ضربان قلب و فشار خون

3. سامانه کناره‌ای (لیمبیک):

با قشر مخ، تالاموس و هیپوتالاموس در ارتباط است.
در ایجاد احساساتی مانند ترس، خشم، لذت و همچنین حافظه نقش دارد.

4. اسبک مغز (هیپوکامپ):

بخشی از سامانه کناره‌ای است.
وظیفه آن کمک به شکل‌گیری حافظه کوتاه‌مدت و تبدیل آن به حافظه بلندمدت است.
در واقع، اسبک در تشکیل حافظه و یادگیری نقش دارد.
تصویر
مقایسهٔ ساختارهای مغزی و عملکردهای آن‌ها
ساختار مغزی
موقعیت
عملکردهای اصلی
ارتباط با سایر بخش‌ها
نکات تکمیلی
تالاموس
مرکز مغز
پردازش و تقویت مقدماتی اطلاعات حسی
قشر مخ
ایستگاه پیام‌های حسی
هیپوتالاموس
زیر تالاموس
تنظیم دما، گرسنگی، تشنگی، خواب، ضربان قلب
-
نقش تنظیمی گسترده
سامانه کناره‌ای
-
ایجاد احساسات (ترس، خشم، لذت)، حافظه
قشر مخ، تالاموس، هیپوتالاموس
-
اسبک مغز
بخشی از سامانه کناره‌ای
شکل‌گیری حافظه کوتاه‌مدت و تبدیل به بلندمدت
سامانه کناره‌ای
آسیب به آن مانع از شکل‌گیری حافظه جدید می‌شود.

اعتیاد

تعریف اعتیاد

اعتیاد به معنای وابستگی روانی یا جسمی به مصرف یک ماده یا انجام یک رفتار خاص است، به‌طوری که ترک آن می‌تواند موجب بروز اختلالات روانی و جسمی شود.
این وابستگی تنها به مواد شیمیایی محدود نمی‌شود و می‌تواند به شکل رفتارهایی مانند استفاده افراطی از اینترنت یا بازی‌های دیجیتال نیز بروز یابد.

انواع اعتیاد

اعتیاد به مواد: مانند نیکوتین، الکل، کوکائین، هروئین، مورفین و کافئین
اعتیاد رفتاری: مانند وابستگی به اینترنت، بازی‌های رایانه‌ای یا سایر رفتارهای تکرارشونده

آثار اعتیاد

آسیب به سلامت جسمی و روانی فرد
برهم‌زدن سلامت خانواده
تهدید سلامت اجتماعی