گفتار 3
گیرنده‌های حسی جانوران
مقدمه‌ای بر گیرنده‌های حسی در جانوران
گیرنده‌های حسی موجود در بدن انسان، توانایی دریافت مجموعه‌ای از محرک‌های محیطی را دارند. با این حال، برخی محرک‌ها مانند پرتوهای فرابنفش یا فروسرخ، مستقیماً توسط گیرنده‌های انسانی دریافت نمی‌شوند و تنها با استفاده از ابزارهای خاص قابل شناسایی‌اند.
این در حالی‌ست که برخی جانوران به‌طور طبیعی دارای گیرنده‌هایی هستند که امکان درک چنین محرک‌هایی را برای آن‌ها فراهم می‌کند. در ادامه با نمونه‌هایی از این گیرنده‌ها در جانوران آشنا می‌شویم.
گیرنده‌های مکانیکی خط جانبی
محل قرارگیری: در دو سمت بدن بیشتر ماهی‌ها ساختاری به نام خط جانبی دیده می‌شود.
ساختار:
یک کانال زیرپوستی که از طریق سوراخ‌هایی با محیط بیرون در ارتباط است.
درون این کانال، یاخته‌های مژک‌دار قرار دارند که به ارتعاش آب حساس‌اند.
مژک‌ها درون ماده‌ای ژلاتینی قرار گرفته‌اند.
عملکرد:
جریان آب، ماده ژلاتینی را به حرکت درمی‌آورد.
این حرکت موجب تحریک یاخته‌های گیرنده می‌شود.
ماهی با استفاده از این ساختار از حضور اجسام یا جانوران دیگر (مانند شکار یا شکارچی) آگاه می‌شود.
شکل 15 - ساختار خط جانبی در ماهی
گیرنده‌های شیمیایی در پا
محل قرارگیری: این گیرنده‌ها در موهای حسی روی پاهای مگس جای گرفته‌اند.
عملکرد:
این گیرنده‌ها قادر به تشخیص انواع مولکول‌ها هستند.
مگس‌ها به‌کمک این گیرنده‌ها، مولکول‌های شیمیایی مختلف را تشخیص می‌دهند.
شکل 16 - گیرندۀ شیمیایی در مگس
گیرنده مکانیکی صدا در پا
محل قرارگیری: روی هر یک از پاهای جلویی جیرجیرک، دو محفظه‌ی هوا وجود دارد که با پرده‌ی صماخ در تماس‌اند.
ساختار و عملکرد:
امواج صوتی باعث لرزش پرده صماخ می‌شوند.
این لرزش، گیرنده‌های مکانیکی واقع در پشت پرده را تحریک می‌کند.
در نتیجه، جیرجیرک قادر به دریافت صدا است.
شکل 17 - پردۀ صماخ در جیرجیرک
گیرنده‌های نوری چشم مرکب
محل قرارگیری و ساختار: چشم مرکب در حشرات از تعداد زیادی واحد بینایی تشکیل شده است. هر واحد شامل:
یک قرنیه
یک عدسی
چند گیرنده نوری
عملکرد:
هر واحد بینایی تصویری کوچک از بخشی از میدان دید ایجاد می‌کند.
دستگاه عصبی این اطلاعات را یکپارچه و تصویری موزاییکی ایجاد می‌کند.
گیرنده‌های نوری برخی حشرات مانند زنبور می‌توانند پرتوهای فرابنفش را نیز دریافت کنند.
توجه: زنبورها فاقد گیرنده‌ی اختصاصی برای پرتو فرابنفش هستند و همان گیرنده‌های نوری، پرتوهای فرابنفش را نیز دریافت می‌کنند.
شکل 18 - الف) چشم مرکب حشرات
شکل 18 - ب) تصوی موزاییکی در مقایسه با تصویری که چشم انسان می‌بیند.
گیرنده فروسرخ مار زنگی
محل قرارگیری: در قسمت جلویی و پایین هر چشم مار زنگی، حفره‌ای وجود دارد.
ساختار و عملکرد:
درون این سوراخ، گیرنده‌های پرتوهای فروسرخ قرار دارند.
مار با استفاده از این گیرنده‌ها، پرتوهای فروسرخ تابیده از بدن شکار را دریافت می‌کند.
این توانایی به مار امکان می‌دهد تا در تاریکی، محل شکار را تشخیص دهد.
شکل 19 - الف) محل گیرندۀ فروسرخ در مار زنگی
شکل 19 - ب) تصویر مار در حال شکار که با دوربین حساس به پرتوهای فروسرخ گرفته شده است.